Prof Engelen neemt financiële sector de maat

(blinde vlekken 1) Follow the money. Een eendimensionale cultuur als verdienmodel.

Op maandagavond 22 februari 2016 was prof. Dr. Ewald Engelen de gastspreker voor de Bilthovense kring voor wijsbegeerte en psychologie. Het publiek hing aan zijn lippen. De spreekbeurt kreeg als titel ‘Follow the money’, over de macht van Mammon en was onderdeel van het jaarthema ‘Over KWAAD gesproken’.

 Introductie

Engelen, hoogleraar Financiële Geografie is een boeiende spreker en verrichtte veel onderzoek naar de financiële crisis van 2008 en volgende jaren Een volle zaal luisterde ademloos in Huize het Oosten te Bilthoven. Hij werd geïntroduceerd met een citaat uit een van zijn columns uit 2015:

“Democratie bestaat bij de gratie van twee basisnormen: scheiding van machten en externe controle door pers en wetenschap om de integriteit van het besluitvormingsproces te waarborgen. Normvervaging ontstaat wanneer politiek journalisten producties afwisselen met goed betaald PR-werk voor derden; politici zich verhuren aan banken, bedrijven en lobbyisten; redacteuren opduiken als voorlichter of perschef van de premier…” Het moge duidelijk zijn hoe Engelen de elite van onze samenleving ziet: een netwerk van belangenverstrengeling.

De rode draad

Als rode draad in zijn betoog kwam naar voren dat de macht van de financiële sector in alle sectoren van de maatschappij binnendringt. Onze cultuur wordt steeds meer gedomineerd door financiële taal en argumenten. Daarmee zijn velen ‘schuldhorigen’, van de banken geworden, aldus de hoogleraar. Zowel de publieke schuld als de private schuld is sinds 2005 enorm gestegen. Banken verdienen daar steeds meer aan. Consumenten hebben daaraan medewerking verleend. Nergens ter wereld zijn de hypotheeklasten per huishouden zo hoog als in Nederland. Engelen illustreert zijn stellingen met tal van cijfervoorbeelden en statistieken. Hij noemt voorbeelden van de toenemende overheersing van de financiële sector.

Voorbeelden van overheersing financiéle sector

Bij de Universiteit van Amsterdam kwamen steeds meer financiële specialisten in de aansturing, die met vaak onbegrijpelijk marketingtermen steeds meer terrein winnen. De wetenschapsagenda wordt beheerst door rendement en steeds minder door een open vizier. Basisscholen worden sinds 2013 getrakteerd op de ‘week van het geld’ om al vroeg te leren omgaan met geld, lees geld lenen. Letterlijk jong geleerd, oud gedaan. Studenten die jarenlang aan een torenhoge studieschuld vastzitten. Zij worden zo monddood gemaakt. De Europese Centrale Bank die met enorme geldschepping én lage rente in de toekomst nieuwe financiële zeepbellen veroorzaakt. De Wereldbank, ’s werelds grootste instituut voor ontwikkelingssamenwerking, werd steeds actiever in het …. saneren van schulden van ontwikkelingslanden. Lobbyisten die de Europese besluitvorming beïnvloeden en daar 130 miljoen euro op jaarbasis verdienen. En zo worden alle levensgebieden gereduceerd tot een markt. Engelen vergelijkt dit proces met een ambachtsman: als je een hamer hebt, wordt alles een spijker. In de groeiende dominantie van financiële cultuur wordt alles beperkt tot risico, rendement en een prijs en verschuift de gebruikswaarde naar de achtergrond. Klanten worden financiële objecten. Organisaties zijn verengd tot verdienmodellen.

Vragen aan Engelen

Na de pauze konden er vragen worden gesteld. Er was veel waardering voor de analyse van Engelen, maar wat zijn de oplossingen? Hoe wordt de brand geblust? Hierover was Engelen veel minder duidelijk. Een belasting heffen op ontwaarden en niet alleen op toegevoegde waarde (BTW). Denk aan de enorme uitstoot van CO2 van de vele containerschepen, waarvoor de vervuiler niet of slechts in geringe mate wordt belast. Grote bedrijven die onzichtbaar voor de afnemer mensen in ontwikkelingslanden uitbuiten en grote winsten in belastingparadijzen onderbrengen met medewerking van overheden. Bij schaalvergroting zijn dit soort negatieve effecten vaak niet zichtbaar en dringen niet door tot het bewustzijn van mensen. Wij moeten de productie weer dichter bij huis brengen. En de politiek? Nee, wij kunnen weinig verwachten van de elite. Maar er is hoop Trump en Sanders krijgen in de VS veel steun voor hun campagne tegen het establishment. Kiezers hebben geen vertrouwen meer in de gevestigde politie. De mensen zelf moeten wakker worden en blijven om het tij te keren. Maar het aantal stakingen is sinds de negentiger jaren afgenomen.

Nog geen duidelijk handelingsperspectief

Er viel nog veel te zeggen. Bijvoorbeeld: hoe is het met de macht van aandeelhouders? Maar al was er dan geen duidelijk handelingsperspectief voor een tegenbeweging, het publiek eindigde met een dankbaar applaus.

Ebbe Rost van Tonningen